ਕੇਸਰ ਦੇ ਛਿੱਟੇ

‘ਮੰਮੀ, ਅੱਜ ਕਿਹੜੀ ਸਾਖੀ ਸੁਣਾਉਗੇ?’ ਗੁਰਜੋਤ ਨੇ ਬੈੱਡ ਰੂਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਪੁਛਿਆ। ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਜੋਤ ਨੇ ਸਾਖੀ ਸੁਣੇ ਬਿਨਾਂ ਸੌਣਾ ਨਹੀਂ। ਸੋ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਕੇਸਰ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਵਾਲੀ’

‘ਮੰਮੀ, ਕੇਸਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ?’ ਇਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਗੁਰਜੋਤ ਨੇ ਪੁਛਿਆ।

‘ ਬੇਟੇ, ਕੇਸਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਬੂਟਾ ਏ ਜਿਹਨੂੰ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਫੁਲ ਲੱਗਦੇ ਨੇ। ਹਰ ਫੁਲ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਤੁਰੀ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਉਸ ਤੁਰੀ ਵਿਚੋਂ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਏ ਤੇ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੋਲ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਬੱਚਿਉ! ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪੀਲਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉਤੇ ਛੱਟੇ ਮਾਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਕੇਸਰ ਦਾ ਟਿੱਕਾ ਵੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ।’

‘ਮੰਮੀ, ਜੇ ਇਕ ਫੁਲ ਵਿਚੋਂ ਕੇਸਰ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ ਤੁਰੀ ਨਿਕਲਦੀ ਏ ਫੇਰ ਤਾਂ ਕੇਸਰ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਏਗਾ?’ ਹਰਲੀਨ ਨੇ ਵੱਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਾਰਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਲਗਾਉਂਦਿਆਂ ਪੁਛਿਆ।

‘ਹਾਂ ਬੱਚੇ, ਕੇਸਰ ਮਹਿੰਗਾ ਵੀ ਬੜਾ ਏ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਵੀ ਬੜੇ ਨੇ। ਕਲ੍ਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੁਧ ਵਿਚ ਕੇਸਰ ਪਾ ਕੇ ਦਿਆਂਗੀ। ਸਿਹਤ ਲਈ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਏ।’

‘ਅੱਛਾ, ਚਲੋ ਮੰਮੀ, ਕੇਸਰ ਦੇ ਛਿੱਟਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਸੁਣਾਉ,’ ਗੁਰਜੋਤ ਨੇ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਟੋਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਸਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਨਾਲੋਂ ਸਾਖੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਾਹਲ ਸੀ।

‘ਕਲ੍ਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਗਏ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਹੀ ਰੁਕ ਗਏ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਉਥੇ ਰੁਕ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਖਡੂਰ ਆ ਗਏ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਗਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਾਇਆ ਤੇ ਆਪ ਵਾਪਸ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਾਣ ਦੀ ਸੋਚੀ। ਬੱਚਿਓ, ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਬੜੇ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਸਹੁਣੇ ਕਪੜੇ ਪਾਏ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸਵਾ ਮਣ ਲੂਣ ਦੀ ਪੰਡ ਚੁਕੀ ਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਪਏ।’

‘ਮੰਮੀ, ਸਵਾ ਮਣ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ?’ ਗੁਰਜੋਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ।

‘ਬੇਟੇ ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਕਿਲੋ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਨਾ, ਉਦੋਂ ਸੇਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। 40 ਸੇਰ ਦਾ ਇਕ ਮਣ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਵਾ ਮਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਇਆ 50 ਸੇਰ।’ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨੇ ਸਮਝਾਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੱਸਿਆ।

‘ਓਏ, 50 ਸੇਰ! ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਏਨਾ ਭਾਰ ਚੁਕ ਲਿਆ!’ ਗੁਰਜੋਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਰਲੀਨ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਸੀ।

‘ਹਾਂ ਬੇਟੇ, ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਬੜੇ ਬਹਾਦਰ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਘਰੋਂ ਚੱਲਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਬੀਬੀ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੂਣ ਦੀ ਪੰਡ ਆਪ ਕਿਉਂ ਚੁਕੀ ਜੇ, ਕਿਸੇ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਕਹੋ ਉਹ ਲੈ ਜਾਏਗਾ। ਪਰ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ‘ਨੌਕਰ ਕੋਲੋਂ ਕੰਮ ਤਾਂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਏ ਪਰ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਲੂਣ ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਚੁਕਾਂਗਾਂ।’ ਏਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ।’ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਉਹ ਫੇਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, ‘ਜਦੋਂ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ।ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਲੂਣ ਦੀ ਪੰਡ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਉੱਗੇ ਫਾਲਤੂ ਘਾਹ ਬੂਟੇ ਕੱਢ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਘਾਹ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਪੰਡ ਪਈ ਸੀ। ਘਾਹ ਗਿੱਲਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਚਿੱਕੜ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਪੰਡ ਘਰ ਲਿਜਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।’

‘ਮੰਮੀ, ਫੇਰ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਚਿੱਕੜ ਵਾਲੀ ਪੰਡ ਚੁਕ ਲਈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਸਹੁਣੇ ਕਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।’ ਹਰਲੀਨ ਨੂੰ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਆਇਆ।

‘ਬੱਚੇ, ਅੱਗੋਂ ਸੁਣੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਆਪੇ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਏਗਾ,’ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।

‘ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਪੰਡ ਚੁਕੀ ਤੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਪੜੇ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ…

‘ਮੰਮੀ, ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਕੌਣ?’ ਗੁਰਜੋਤ ਨੇ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਟੋਕਦਿਆਂ ਪੁਛਿਆ।

‘ਭੁਲ ਗਏ ਬੇਟਾ, ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਸੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਸੀ।’

‘ਉਹੋ, ਮੈਂ ਭੁਲ ਈ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਕੀ ਹੋਇਆ ਮੰਮੀ?’ ਗੁਰਜੋਤ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਿਆ।

ਮਾਤਾ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ‘ਤੁਸੀਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਮੁਸਾਫਰ ਨੂੰ ਚਿੱਕੜ ਦੀ ਪੰਡ ਚੁਕਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਾਲੇ ਉਸ ਨੇ ਇਤਨੇ ਸੁੰਦਰ ਕਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਦੇਖੋ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਪੜੇ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਨੇ।’ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਏ ਤੇੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ‘ਭੋਲੀਏ, ਇਹ ਚਿੱਕੜ ਥੋੜਾ ਏ, ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਸਰ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਨੇ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਤੂੰ ਚਿੱਕੜ ਦੀ ਪੰਡ ਕਹਿੰਦੀ ਏਂ ਨਾ, ਇਹ ਚਿੱਕੜ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪੰਡ ਏ। ਇਹਨੇ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਏ। ਇਹ ਪੰਡ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਚੁਕ ਸਕਦਾ।’

‘ਮੰਮੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ? ਕਿਹੜੀ ਪੰਡ? ਗੁਰਜੋਤ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਣੀ ਔਖੀ ਲੱਗੀ।

‘ਬੇਟਾ ਜੀ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪੰਡ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਡਿਊਟੀਜ਼ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨਿਭਾਇਆ ਕਰਨਗੇ।’ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨੇ ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝਾਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

‘ਮੰਮੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸਨ?’ ਹਰਲੀਨ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜੇ ਗੱਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ।

‘ਬੱਚਿਉੇ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰਸਤੇ ਤੇ ਪਾਉਣ ਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਸਦੀ ਆਂ ਨਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇੰਜ ਸਮਝਾਇਆ ਏ।ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਓ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਨਾ? ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਆਂ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਤੇ।’ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

‘ਤੇ ਮੰਮੀ, ਚਿੱਕੜ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਕੇਸਰ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਏ?’ ਹਰਲੀਨ ਅਜੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝ ਸਕੀ।

‘ਬੱਚੂ ਜੀ, ਹੁਣੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਕੇਸਰ ਦਾ ਰੰਗ ਖੁਸ਼ੀ ਵੇਲੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਿੱਕੜ ਨੂੰ ਕੇਸਰ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਕਿਹਾ। ਨਾਲੇ ਕੇਸਰ ਬੜੀ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੀ ਤਾਂ ਕੀਮਤੀ ਨੇ ਨਾ! ਠੀਕ ਏ। ਸਮਝ ਗਏ।’

‘ਮੰਮੀ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੋੜ੍ਹਾ।’ ਗੁਰਜੋਤ ਨੇ ਸੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

‘ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਉਗੇ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਝ ਆ ਜਾਏਗੀ।’ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

‘ਮੰਮੀ, ਕਲ੍ਹ ਸਾਨੂੰ ਕੇਸਰ ਵਾਲਾ ਦੁਧ ਦੇਣਾ।’ ਗੁਰਜੋਤ ਫੇਰ ਬੋਲਿਆ।

‘ਜੋ ਹੁਕਮ ਮੇਰੇ ਆਕਾ।’ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨੇ ਮਜ਼ਾਕ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

‘ਮੰਮੀ ਦੇਖਿਆ, ਇਹਦਾ ਧਿਆਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਾਣ ਪੀਣ ਵਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਏ।’ ਹਰਲੀਨ ਨੇ ਮੰਮੀ ਦੀ ਹਾਮੀ ਮੰਗੀ।

ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਹਿਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ।

492 thoughts on “ਕੇਸਰ ਦੇ ਛਿੱਟੇ”

  1. Pingback: buy cialis canada
  2. Pingback: cialis discount
  3. Pingback: 50mg viagra
  4. Pingback: Order viagra us
  5. Pingback: buy ciprofloxacin
  6. Pingback: buy generic cialis
  7. Pingback: cost of cialis
  8. Pingback: viagra vs cialis
  9. Pingback: cheap viagra
  10. Pingback: viagra 50mg
  11. Pingback: viagra for sale
  12. Pingback: gnc ed pills
  13. Pingback: cheap ed pills
  14. Pingback: buy generic cialis
  15. Pingback: online pharmacy
  16. Pingback: Buy cialis online
  17. Pingback: online vardenafil
  18. Pingback: vardenafil 20 mg
  19. Pingback: levitra cost
  20. Pingback: real money casino
  21. Pingback: online casinos
  22. Pingback: viagra online
  23. Pingback: real money casino
  24. Pingback: tadalafil 10mg
  25. Pingback: installment loans
  26. Pingback: personal loan
  27. Pingback: cash loan
  28. Pingback: viagra pills
  29. Pingback: cialis to buy
  30. Pingback: 5 mg cialis
  31. Pingback: cialis internet
  32. Pingback: cyber roulette
  33. Pingback: 5 mg cialis
  34. Pingback: buy cialis
  35. Pingback: cialis to buy
  36. Pingback: purchase viagra
  37. Pingback: free casino games
  38. Pingback: casino slots
  39. Pingback: viagra sildenafil
  40. Pingback: viagra pills
  41. Pingback: Viagra 25mg usa
  42. Pingback: buy generic viagra
  43. Pingback: Viagra 130mg uk
  44. Pingback: buy Cialis 40mg
  45. Pingback: buy cialis
  46. Pingback: generic viagra
  47. Pingback: propecia 5mg price
  48. Pingback: abilify 20mg pills
  49. Pingback: viagra coupons
  50. Pingback: cialis tablets
  51. Pingback: cialis pills
  52. Pingback: order arimidex 1mg
  53. Pingback: order atarax 10 mg
  54. Pingback: cheap benicar 10mg
  55. Pingback: casodex pills
  56. Pingback: tadalafil cialis
  57. Pingback: viagra samples
  58. Pingback: celexa online
  59. Pingback: play casino online
  60. Pingback: casino world
  61. Pingback: casino slots
  62. Pingback: online casino usa
  63. Pingback: slot machines
  64. Pingback: aaa car insurance
  65. Pingback: safe car insurance
  66. Pingback: Sale viagra
  67. Pingback: pay day loan
  68. Pingback: viegra
  69. Pingback: paper writer
  70. Pingback: essays
  71. Pingback: my essay writing
  72. Pingback: buying an essay
  73. Pingback: my homework help
  74. Pingback: cheap cleocin
  75. Pingback: colchicine coupon
  76. Pingback: Viagra order
  77. Pingback: cheapest coreg
  78. Pingback: generic cialis
  79. Pingback: coumadin pills
  80. Pingback: cozaar price
  81. Pingback: phd thesis help
  82. Pingback: order ddavp
  83. Pingback: diamox 250mg usa
  84. Pingback: Real viagra
  85. Pingback: order differin 15g
  86. Pingback: dramamine uk
  87. Pingback: etodolac prices
  88. Pingback: hyzaar otc
  89. Pingback: imdur 30 mg otc
  90. Pingback: viagra online
  91. Pingback: lopid nz
  92. Pingback: cheap lopressor
  93. Pingback: buy luvox 50mg
  94. Pingback: macrobid australia
  95. Pingback: mestinon 60 mg uk
  96. Pingback: cheapest mobic
  97. Pingback: periactin pharmacy
  98. Pingback: phenergan cheap
  99. Pingback: cheap prednisolone
  100. Pingback: prevacid pharmacy
  101. Pingback: protonix otc
  102. Pingback: provigil purchase
  103. Pingback: pulmicort pills
  104. Pingback: reglan canada
  105. Pingback: risperdal purchase
  106. Pingback: buy robaxin
  107. Pingback: rogaine for sale
  108. Pingback: order singulair
  109. Pingback: skelaxin tablet
  110. Pingback: zanaflex coupon
  111. Pingback: visit the site
  112. Pingback: zyloprim uk
  113. Pingback: sildenafil prices
  114. Pingback: cheap furosemide
  115. Pingback: escitalopram uk
  116. Pingback: order pioglitazone
  117. Pingback: fexofenadine cheap
  118. Pingback: donepezil prices
  119. Pingback: irbesartan pills
  120. Pingback: cialis 20mg price
  121. Pingback: cost of cephalexin
  122. Pingback: carvedilol otc
  123. Pingback: cheapest warfarin
  124. Pingback: fluconazole tablet
  125. Pingback: phenytoin 100mg uk
  126. Pingback: venlafaxine price
  127. Pingback: 141generic2Exare
  128. Pingback: hhggwpcy
  129. Pingback: bhovskjy
  130. Pingback: wat is cialis
  131. Pingback: cialis
  132. Pingback: cialis pricing
  133. Pingback: azathioprine price
  134. Pingback: help with essay
  135. Pingback: ivermectin 1
  136. Pingback: order metoprolol
  137. Pingback: buy clotrimazole
  138. Pingback: clomid risks
  139. Pingback: priligy 60mg
  140. Pingback: diflucan pregnancy
  141. Pingback: buy my essay
  142. Pingback: best writing paper
  143. Pingback: neurontin dosage
  144. Pingback: paxil high
  145. Pingback: is plaquenil
  146. Pingback: cocaine cialis
  147. Pingback: buy cialis ebay
  148. Pingback: in europe
  149. Pingback: viagra foods
  150. Pingback: drug price
  151. Pingback: cialis sample
  152. Pingback: cytotmeds.com
  153. Pingback: low cost priligy
  154. Pingback: prescription cost
  155. Pingback: is viagra generic
  156. Pingback: regcialist.com
  157. Pingback: seroquel pill
  158. Pingback: sildenafil
  159. Pingback: cialis on the web
  160. Pingback: cialis price
  161. Pingback: otc viagra
  162. Pingback: 1
  163. Pingback: gtrviagraok.com
  164. Pingback: cheap viagra india
  165. Pingback: viagra buy
  166. Pingback: cialis drugstore
  167. Pingback: cialis generic
  168. Pingback: ebay ivermectin

Comments are closed.